Generacje praw człowieka

W 1948 roku ogłoszono Powszechna Deklarację Praw Człowieka, następnie ONZ w 1966 roku opublikowała dwa ważne dokumenty: Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Socjalnych i Kulturalnych, w których wyodrębniono rodzaje praw człowieka.

Karel Vasak francuski prawnik pod koniec lat siedemdziesiątych zaproponował wyodrębnienie praw człowieka i podział ich na trzy generacje (kategorie).

Prawa I generacji

Prawa I generacji to podstawowe (fundamentalne), wynikające z natury ludzkiej, niezależne od stanu prawnego obowiązującego w państwie. Źródła tych praw można odnaleźć w filozofii oświecenia oraz ideologii liberalnej. Współcześnie zapisane są w każdej konstytucji państwa demokratycznego.

Związane z egzystencją ludzką:

• Prawo do życia
• Prawo do wolności osobistej
• Wolności do tortur

• Wolność wyznania
• Wolność sumienia,
• Wolność myśli
• Wolność wyrażania poglądów (wypowiedzi)

Związane z egzystencją prawną człowieka:

• Prawo do informacji
• Równość wobec prawa
• Prawo do osobowości prawnej
• Prawo do ochrony prawnej w postępowaniu sądowym
• Prawo do tajemnicy korespondencji
• Prawo do swobodnego przemieszczania się

Związane z prawami politycznymi (obywatelskimi):

• Bierne i czynne prawo wyborcze
• Prawo zrzeszania się
• Prawo do skarg na organy państwa
• Prawo do udziału w życiu publicznym
• Prawo równego dostępu do urzędów

Prawa II generacji to prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne, zapewniają jednostce rozwój fizyczny i duchowy i bezpieczeństwo socjalne. Nakładają na państwo obowiązki ekonomiczne i socjalne wobec obywatela. Źródłem praw II generacji jest min. Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Socjalnych i Kulturalnych z 1966roku.

Do praw II kategorii należą:

Prawa ekonomiczne

• Prawo do pracy
• Prawo do wynagrodzenia
• Prawo do słusznych warunków pracy
• Prawo do tworzenia związków zawodowych.

Prawa socjalne:

• Prawo do świadczeń socjalnych i ubezpieczeń
• Prawo do ubezpieczeń zdrowotnych
• Prawo do wypoczynku
• Prawo do ochrony zdrowia
• Prawo do zabezpieczenia społecznego.

Prawa kulturalne:

• Prawo do uczestnictwa w życiu kulturalnym
• Prawo do edukacji - nauki
• Prawo do swobodnych badań
• Prawo do korzystania z osiągnięć rozwoju cywilizacyjnego
• Prawo do wolności sztuki

Prawa III generacji to prawa kolektywne, solidarnościowe, czyli uprawnienia przysługujące grupom, zbiorowością, narodom, odnoszące się do jakości ich życia .

Do praw III generacji należą:

• Prawo do pokoju
• Prawo do demokracji
• Prawo do rozwoju
• Prawo do zdrowego środowiska naturalnego
• Prawo do pomocy humanitarnej
• Prawo narodów do samostanowienia
• Prawo do rozwoju
• Prawo do równości wszystkich ludów i narodów
• Prawo do własnych zasobów i bogactw naturalnych
• Prawo do zachowania własnej tożsamości i praw etnicznych (odnosi się do mniejszości narodowych i etnicznych)
• Prawo do wspólnego dziedzictwa przeszłości,
• Prawo do ochrony danych osobowych.

W prawodawstwie międzynarodowym uważa się za obowiązkowe przestrzeganie praw I generacji, natomiast II i III w miarę możliwości.

Warto również pamiętać o różnicy pomiędzy zapisem „prawo” i „wolność”. Pierwsze pojęcie odnosi się do uprawnień nadanych przez konkretne przepisy prawne, natomiast drugie określa granice, których nie wolno przekroczyć. Ograniczanie praw i wolności może wystąpić tylko na określony czas i w wyjątkowych sytuacjach. Nie można pod żadnym pozorem ograniczać praw I generacji, w tym prawa do życia.