Pozarządowy system ochrony praw człowieka

Bardzo istotną rolę w ochronie praw człowieka odgrywają organizacje pozarządowe. Mogą one uczestniczyć w pracach Komisji Praw Człowieka, instytucjach OBWE oraz UE, które mają podobną misję. Podstawą prawną współpracy z ONZ jest art. 71 Karty Narodów Zjednoczonych. NGOs mogą współpracować na dwóch płaszczyznach tj. proceduralnej oraz bezpośredniej interwencji w Komisji Praw Człowieka i podkomisji, dzięki rezolucji 1296 ECOSOC z 1968 roku i reguł proceduralnych (75 i 76). NGOs pomagają uzupełnić informacje sprawozdań dostarczanych przez państwa na temat przestrzegania praw człowieka, niestety nie zawsze obiektywnych.

W ramach współpracy z Radą Europy NGOs opierają się o rezolucję 35 Komitetu Ministrów z 1972 roku. Od 1994 roku Organizacje pozarządowe maja prawo składać skargi do Trybunału w Strasburgu zgodnie z artykułem 2 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Mogą także występować w roli świadków lub ekspertów.

Wśród najpopularniejszych organizacji pozarządowych można wymienić:

• Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża

Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża (ICRC) jest on najstarszą organizacją pozarządową z siedzibą w Genewie broniącą praw człowieka. Początki Międzynarodowego Czerwonego Krzyża sięgają daty 1862 roku, kiedy to Henri Dunant był świadkiem bitwy pod Solferino (bitwa toczyła się pomiędzy wojskiem francuskim, a austro-włoskim). Przeraził go widok rannych w tej bitwie i wspólnie z innymi mieszkańcami Genewy założył Międzynarodowy Komitet Opieki nad Rannymi. Początki organizacji pod nazwą Międzynarodowy Czerwony Krzyż sięgają 1864 roku i wynikają bezpośrednio z opisywanego powyżej zdarzenia.

Do podstawowych zadań tej organizacji należy:

• Szeroko rozumiana ochrona praw człowieka
• Kontrola przestrzegania praw człowieka
• Zapobieganie i łagodzenie cierpienia ludzi poszkodowanych w wyniku wojen, katastrof ekologicznych, klęsk żywiołowych
• Zapobieganie skutkom głodu, suszy
• Zapobieganie rozprzestrzeniania się wirusa HIV
• Ochrona godności człowieka
• Zapobieganie dyskryminacji rasowej, płciowej, religijnej, politycznej, seksualnej
• Propagowanie idei humanitaryzmu
• Promowanie praw człowieka
• Udzielanie pomocy rannym w czasie konfliktu zbrojnego
• Udzielanie pomocy jeńcom
• Udzielanie pomocy internowanymi uchodźcom
• Koordynowanie pomocy humanitarnej dla ludności dotkniętej klęską żywiołową, wojna lub innym nieszczęściem
• Sporządzanie raportów i sprawozdań z monitoringu realizowanego w wybranym kraju, dotyczącego ochrony praw człowieka.

Niesienie pomocy potrzebującym jest możliwe dzięki stosowaniu przez Międzynarodowy Czerwony Krzyż następujących zasad:

• humanitaryzmu - działanie w celu pomocy człowiekowi, ochrona życia i zdrowia
• bezstronności - niesienie pomocy ludziom niezależnie od stron konfliktu,
• neutralności - nie zajmowanie stanowiska w sporach pomiędzy państwami, religiami, rasami itp.,
• niezależności - działanie niezależnie od państwa, ale w granicach prawa,
• dobrowolności - w przynależności do organizacji ,
• jedności - oznacza, że w każdym kraju istnieje tylko Czerwony Krzyż albo Czerwony Półksiężyc,
• powszechności - oznacza obecność organizacji we wszystkich rejonach świata.

Wartości humanitarne promowane przez Międzynarodowy Czerwony Krzyż to:

• ochrona życia i zdrowia,
• poszanowanie godności ludzkiej,
• pokój,
• sprzeciw wobec wszelkim działaniom uniemożliwiającym rozwój człowieka.

Międzynarodowy Czerwony Krzyż odgrywa istotną rolę w tworzeniu ustaw dotyczących przestrzegania praw człowieka. Przykładem takiej działalności może być udział ICRC w pracach nad wydaniem Konwencji genewskiej o ochronie ofiar wojny (1949 rok) oraz opracowanie Protokołu dodatkowego z 10 czerwca 1977 roku. Dokumenty te dotyczyły ochrony ludności cywilnej podczas działań zbrojnych.

Przykłady działań ICRC dostrzegamy m.in. na terenie Azji, Turcji, Indonezji, Afryce i w wielu innych miejscach. Metody jakimi posługuje się omawiana organizacja to dyskretna dyplomacja, dyplomacja humanitarna, współdziałanie z lokalną władzą, niezbędna rzeczowa i intelektualna pomoc.

W związku z prowadzeniem prac takimi metodami Międzynarodowy Czerwony Krzyż cieszy się dużym autorytetem w wielu państwach i instytucjach międzynarodowych. Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża za swoją działalność został uhonorowany Nagrodą Nobla w 1917, 1944 oraz 1963 roku.

Współcześnie obok Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża istnieje również, organizacja posiadająca podobną misję i występuje na terenach państw muzułmańskich pod nazwą Czerwony Półksiężyc (AL-Hilal al-Ahmar). Organizacja ta jest identyfikowana od 1876 roku, a sam znak Czerwony półksiężyc został zapisany w Konwencji Genewskiej z 1929 roku. Obie organizacje tworzą Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca.

Polskie Towarzystwo Czerwonego Krzyża powstało w 27 kwietnia1919 roku prezesem został Paweł Sapieha, a następnie Helena Paderewska. 24 lipca 1919 roku PCK został uznany jako jedyne towarzystwo działające na terenie naszego kraju i zarejestrowane przez Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża. Obecnie Polski Czerwony Krzyż jest najstarszą organizacją niosąca pomoc humanitarną w naszym kraju, jest jednocześnie członkiem Międzynarodowego Ruchu Czerwonego Krzyża.

• Amnesty International (AI)

Amnesty International została założona w 1961 roku przez Brytyjczyka Petera Bensona autora artykułu „Zapomniani więźniowie”. Artykuł stał się powodem do spotkania w Luksemburgu przedstawicieli Wielkiej Brytanii, Francji, Stanów Zjednoczonych, Szwajcarii, Irlandii i Belgii. Zorganizowanie przez dziennikarzy Observera i Paris Match, szeroko zakrojonej akcji w obronie „więźniów sumienia” (prześladowanych i więzionych za poglądy polityczne) dała inspirację do formuły nowej organizacji. Dziś organizacja działa w ponad 140 krajach świata, a jej centrala tzw. międzynarodowy sekretariat główny znajduje się w Londynie, obecnym sekretarzem generalnym jest Irena Khan.

Amnesty International jest organizacją utrzymując się ze składek od osób fizycznych oraz od własnych członków. W 1977 roku organizacja została nagrodzona Nagrodą Nobla, w 1978 roku Nagrodą Praw Człowieka ONZ, a w 1983 nagrodą Rady Europy.

Cele statutowe organizacji są następujące:

• Prowadzenie badań i działań na rzecz zapobiegania i zaprzestania naruszeń praw do fizycznej i psychicznej integralności,
• Obrona „więźniów sumienia” (więzioych za poglądy polityczne),
• Obrona wolność sumienia i słowa,
• Wolność od dyskryminacji,
• Promocja praw człowieka,
• Przestrzeganie rzetelności procesów karnych( szczególnie politycznych),
• Walka z „zaginięciami” i pozasądowymi egzekucjami,
• Zniesienie kary śmierci,

Metody i formy działania

• Nadawanie rozgłosu przypadkom łamania prawa (wysłanie grupy wolontariuszy do zbadania i oceny sytuacji w przestrzeganiu praw człowieka)
• Organizowanie ogólnoświatowej kampanii medialnej w konkretnej sprawie np. sytuacja uchodźców, w celu upublicznienia przykładów łamania praw człowieka,
• Organizowanie kampanii propagujących ochronę prawa człowieka
• Prowadzenie tzw. „pilnej akcji” np. pisanie listów i petycji do rządów łamiących prawa człowieka konkretnych osób
• Udzielanie pomocy finansowej i prawnej osobom poszkodowanym
• Opracowywanie i publikowanie corocznych raportów dotyczących przestrzegania praw na całym świecie.

Co miesiąc publikowany jest "Amnesty International News", w którym ukazują się artykuły na temat stopnia przestrzegania praw człowieka w poszczególnych państwach.

AI i Kościół Katolicki wielokrotnie prowadzili działania wspierające się, jednak od kiedy Rada AI podjęła decyzję (sierpień 2007) o podjęciu starań zapewnienia kobietom dostępu do aborcji, Watykan zaprzestał wspierać organizację i wezwał do tego samego wszystkich katolików .

Amnesty International działa w Polsce od lat siedemdziesiątych jej pierwsza akcja dotyczyłam prześladowania robotników po zamieszkach w Radomiu i Ursusie w 1976 roku. Dziś ma 2500 członków i działa w 15 strukturach lokalnych. Prezesem Polskiej Sekcji jest Zuzanna Kulińska.

• Międzynarodowa Helsińska Fundacja Praw Człowieka

Międzynarodowa Helsińska Fundacja Praw Człowieka (IHF) jest organizacją zrzeszającą ponad dwadzieścia państw tworzących tzw. Komitety Helsińskie. Powstała w1982 roku, w Wiedniu pośród państw, które podpisały Akt Końcowy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (1975). Komitety podjęły się monitorowania działań służących ochronie praw przyjętych przez sygnatariuszy Aktu Końcowego. W Polsce podobnie jak w innych krajach komitety działały nielegalnie, ale przemycane raporty z monitoringów dawały pełny obraz sytuacji we wspomnianych państwach.

Cele Międzynarodowej Helsińska Fundacja Praw Człowieka (IHF):

• Promowanie i wspieranie inicjatyw helsińskich w Europie Wschodniej
• Kontrolowanie respektowania praw człowieka przez państwa - sygnatariuszy Akt Końcowy KBWE
• Analiza opracowanych sprawozdań poszczególnych państw z dotyczących sytuacji prawnej
• Sporządzanie raportu o naruszeniu praw zawartych w Akcie Końcowym
• Wysyłanie swoich przedstawicieli do państw, w których dochodzi do naruszenia przepisów Aktu Końcowego
• Prowadzenie akcji edukacyjno-informacyjnej na temat praw człowieka
• Prowadzenie fachowe doradztwo w zakresie przestrzegania praw człowieka
• Organizowanie doradztwo dla instytucji państwowych i pozarządowych w kwestii respektowania praw człowieka( instytucjami takimi mogą być: sejm, zakłady penitencjarne, policja straż graniczna itp.)

Środki na prowadzenie swojej działalności IHF otrzymuje z innych dużych fundacji (np. Ford Fundation, Freedom Mouse itp), organizacji pozarządowych (Holenderska Komisja Helsińska), instytucji międzynarodowych (np. Rada Europy, OBWE) oraz prywatnych sponsorów.

Komitet Helsiński w Polsce powstał w okresie stanu wojennego tj. w 1982 roku przygotowując swój pierwszy raport na temat funkcjonowania władzy w okresie stanu wojennego. Działalność jawną komitet rozpoczął w 1989 roku pod nazwą Helsińska Fundacja Praw Człowieka. Dziś siedziba organizacji mieści się w Warszawie, prezesem Zarządu jest Marek Nowicki.

• Human Rights Watch

Human Rights Watch jest organizacją pozarządową powstałą w 1978 roku, w związku z postanowieniami KBWE i prośbą emigrantów polskich i czeskich przebywających w Stanach Zjednoczonych. Zajmuje się:

• przestrzeganiem praw człowieka na świecie,
• obserwuje nadużycia w zakresie przestrzegania praw człowieka,
• współpracuje z ekspertami, urzędnikami państwowymi w celu pozyskania informacji o przestrzeganiu praw człowieka,
• zwalcza cenzurę,
• zapobiega torturom,
• przeciwdziała zabójstwom politycznym.

Human Rigts Watch podejmuje misje śledcze w celu wyeliminowania niepożądanych praktyk.

• Pozostałe organizacje

Wśród pozostałych organizacji międzynarodowych o charakterze pozarządowym chroniących prawa człowieka można wymienić:

• Międzynarodowy Komitet Opieki nad Rannymi (ICRS)
• Międzynarodowa Komisja Prawników
• Międzynarodowe Centrum Prawne Ochrony Praw Człowieka
• SOS – Torture
• Międzynarodowy Instytut Praw Człowieka